تبیین نقدهای گذشته به سیاست های ارزی

این سرمقاله من بود در پاسخ به مطلب حامد در روزنامه دنیای اقتصاد که اول مهرماه منتشر شد

آقای قدوسی طی یک سرمقاله کسانی را که در گذشته به سیاست تثبیت نرخ ارز انتقاد می کردند دعوت به دفاع از سخنان خود کردند. اینجانب طی یک سرمقاله در تاریخ 19 مهرماه 1386 از تثبیت نرخ ارز انتقاد کردم گرچه پس از آن بنا به تردید در مورد تبعات افزایش نرخ ارز در این رابطه سکوت اختیار کردم اما خود را موظف به دفاع یا تبیین آنچه گفتم می دانم. در واقع بیش از آنکه بخواهم دفاعی از آنچه گفته ام بکنم قصد دارم دو ذهنیت مهمی که در پس دو توصیه سیاستی قرار دارد را واکاوی کنم. اگر این نکته روشن شود در این صورت تفاوت توصیه های سیاستی روشن خواهد شد. در عین حال این را سنت پسندیده ای نمی دانم که وقتی به دلیل تحریم یک حالت استثنایی بر کشور حادث می شود مشکلات موجود را بهانه ای برای تضعیف دیدگاه های متقابل کنیم. به عنوان مثال وقتی تورم در ایران 50 درصد شد برخی این را بهانه کردند تا اصل آزادسازی قیمت ها، خصوصی سازی و امثالهم را تخطئه کنند و با توجه به فضای روانی موجود موفق شدند اما در بلندمدت بازهم اصول آزادسازی قیمت ها، خصوصی سازی و کاهش تصدی های دولت به عنوان سیاست درست شناخته شد و می شود.

یک دیدگاه معتقد به ارتقای سطح زندگی بر اساس درآمد نفت است. اساس این دیدگاه این است: حال که ایران درآمد نفت دارد، هیچ اشکالی ندارد که نرخ ارز را ثابت نگه داریم یا حتی کاهش دهیم تا واردات ارزان شود و از این طریق سطح زندگی مردم افزایش یابد. در این دیدگاه وابستگی به درآمد نفت یک واقعیت غیرقابل انکاری است که نباید از آن به صرف وابستگی شرمنده بود بلکه باید از آن استفاده کرد کمااینکه در گذشته نیز از آن استفاده کرده ایم. بر اساس این دیدگاه لزوما صادرات محور بودن نسخه مناسب ایران نیست و لزومی ندارد که ایران مثل برخی کشورهای منطقه نظیر ترکیه از مسیر توسعه صادرات به توسعه برسد. ایران می تواند توسعه درونگرایانه داشته باشد. ایران مصرف کننده کالاهای کاربر و معمولی جهانی باشد اما تلاش کند در بازار محصولات تکنولوژیک مزیت پیدا کند. وجود تعداد زیادی نیروهای متخصص در ایران و پایین بودن نرخ ارز که واردات ماشین آلات و مواد اولیه را تسهیل می کند می تواند زمینه مزیت یابی ایران در صنایع سرمایه بر و یا تکنولوژیک یا دانش محور را فراهم کند. در این دیدگاه ایران نمی تواند در بسیاری از کالاهای تجاری مزیت داشته باشد اما این جای نگرانی نیست و قرار هم نیست نیروی کار ایران رقیب نیروی کار ارزان چین، هند و بنگلادش شود بلکه نیروی کار ایران باید در بخش خدمات مشغول به کار شود. با توسعه ایران بخش خدمات و غیرتجاری (non-tradable) باید گسترش یابد و این بخش ها می توانند نیروی کار ساده ایران را جذب کنند. در این چارچوب ایران نیز شبیه به آمریکا بخش خدمات بزرگی خواهد داشت با این تفاوت که ایران نان صدور نفت را می خورد و آمریکا نان صادرات کالاهای بسیار پیشرفته و با ارزش افزوده بالا. این دیدگاه به صراحت تمام در مصاحبه استاد بزرگوار آقای دکتر هادی صالحی اصفهانی با روزنامه دنیای  اقتصاد (در اواسط مرداد ماه) منعکس شده است.

در مقابل یک دیدگاه مسیر کلاسیک کشورهای دیگر را پیشنهاد می کند. قطع وابستگی به نفت و رشد صادرات غیرنفتی هدف تلقی می شود. فرض این دیدگاه این است که اولا شرط مارشال لرنر برقرار است به این معنی که با کاهش ارزش پول ملی تراز بازرگانی بهبود می یابد. فرض دوم و کلیدی (که من در دو سه سال اخیر نسبت به آن مردد شده بودم) این است که با کاهش ارزش پول ملی، صنایع داخلی می توانند بخشی از نیاز ماشین آلات و کالاهای سرمایه ای وارداتی و حتی مواد اولیه وارداتی را تامین کنند. گرچه روشن است این اتفاق به سرعت رخ نمی دهد اما این فرض برقرار است که در میان مدت این اتفاق رخ خواهد داد. نکته دیگری که این رویکرد به آن توجه دارد ایجاد مزیت برای بنگاه های داخلی و ایجاد اشتغال است. در واقع این رویکرد دلالت های حمایت گرایانه دارد اما چه باک وقتی بسیاری از کشورها با همین حمایت گری توانسته اند به توسعه برسند. این دیدگاه را می توان در نوشته های مختلف دکتر نیلی مشاهده کرد.

اما پاسخ دیدگاه دوم به نقدهای آقای قدوسی به شکل زیر خواهد بود: فراموش نکنیم که شرایط موجود شرایط خاصی است که مجال مناسبی برای آزمون یک نظریه نیست. هراس عمومی از آینده بخشی از مردم را به سمت خرید ارز کشانده و یک التهابی را به وجود آورده است. نمی شود در میان این التهاب سخن از نقائص یک دیدگاه به میان آورد. در عین حال آنچه که در شرایط موجود مشکل ایجاد کرده افزایش نرخ ارز نیست بلکه عدم قطعیت و ابهام در مورد آینده نرخ ارز است. این دیدگاه می تواند ادعا کند که اگر سیاست تضعیف سالانه 15% نرخ ارز به اجرا گذاشته می شد و این سیاست به شکل متعهدانه ای اجرا می شد، در شرایط عادی عاملین اقتصادی خود را با این وضع به شکل مناسب وفق می دادند. این دیدگاه می تواند ادعا کند که در شرایط سال های گذشته سطح زندگی مردم ایران نسبتی با کارایی آنها نداشته و مردم صرفا با استفاده یا استقراض از منابع نسل های بعد رفاه خود راافزایش داده بودند در حالیکه بر اساس نسخه آنها بهره وری مردم به مرور افزایش می یابد و ایران نیز می تواند مانند بسیاری از کشورهای دیگر از مسیر توسعه صادرات غیرنفتی به توسعه دست یابد.

اگر خوب به این دو رویکرد نگاه کنید و به آنها فکر کنید مشخص می شود که انتخاب میان آنها کار ساده ای نیست و رویکرد دوم بسیار جذاب است و به راحتی نمی توان آن را کنار گذاشت و رویکرد اول را پذیرفت. به تبع آن به سادگی نمی توان توصیه های برآمده از هر کدام از این دو رویکرد را مورد تخطئه قرار داد.

۱ دیدگاه

  1. مهدی ع. said,

    اکتبر 2, 2012 در 10:20 ب.ظ.

    سوالی که من دارم این هست: روی چه حسابی وقتی تورم و نرخ بهره حدود 20% بود و نرخ بهره بانکهای خارجی با ارزهای بی تورم 3% بود، قیمت دلار در ایران ثابت نگه داشته بود؟ آیا این تفاوت در نرخ بهره آربیتاژ ایجاد نمی کرده است؟ آیا سیاست ثابت نگه داشتن قیمت ارز خارجی و رها کردن ناگهانی آن، موجب نشده کسانی که از اجرای این سیاست اطلاع قبلی داشتند بتوانند رانت خواری کنند؟


نظر شما در مورد این نوشته چیست؟

در پایین مشخصات خود را پر کنید یا برای ورود روی یکی از نمادها کلیک کنید:

نماد WordPress.com

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری WordPress.com خود هستید. خروج /  تغییر حساب )

عکس گوگل

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Google خود هستید. خروج /  تغییر حساب )

تصویر توییتر

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Twitter خود هستید. خروج /  تغییر حساب )

عکس فیسبوک

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Facebook خود هستید. خروج /  تغییر حساب )

درحال اتصال به %s

%d وب‌نوشت‌نویس این را دوست دارند: